Üretken yapay zeka, sadece sohbet botlarının gerisindeki teknoloji değil. Birebir vakitte biyolojinin yeni oyun alanına dönüşüyor.
DNA, RNA ve protein üzere hayatın en temel yapı taşlarını sıfırdan tasarlayabilen bu sistemler, bilim dünyasında çığır açıcı fırsatlar sunarken, tıpkı vakitte önemli biyogüvenlik risklerini de beraberinde getiriyor.
Eskiden sırf yüksek seviyede uzmanlık gerektiren sentetik molekül tasarımı, artık açık kaynaklı yapay zeka yazılımları sayesinde nispeten tecrübesiz bireyler tarafından bile yapılabiliyor.
Bu durum yaratıcılığı ve yeni tedavilerin geliştirilmesini hızlandırabilir. Lakin tıpkı teknoloji, yeni toksinler ya da tehlikeli biyolojik unsurlar üretmek için de berbata kullanılabilir.
NOBEL ÖDÜLLÜ BİLİM İNSANLARINDAN UYARI
2024’te yayımlanan dikkat alımlı bir makalede, biyogüvenliğin değerine vurgu yapan iki isim yer aldı: Washington Üniversitesi’nden, protein yapılarını iddia eden RoseTTAFold yapay zekasıyla Nobel Mükafatı kazanan David Baker ve genetik mühendisliği alanının öncülerinden Harvard Üniversitesi profesörü George Church.
İki bilim insanı, yapay zeka ile tasarlanan her yeni proteinin genetik dizisine bir cins “barkod” yerleştirilmesini önerdi. Bu sayede moleküllerin kaynağının geriye dönük olarak izlenebilmesi ve denetlenmesi amaçlanıyor.
Ancak araştırmalar bunun tek başına kâfi olmadığını gösteriyor.
Microsoft tarafından yapılan bir çalışma, yapay zeka tarafından üretilen genetik dizilerin, DNA sentezleyen şirketlerin kullandığı güvenlik tarama yazılımlarını sıklıkla aşabildiğini ortaya koyuyor.
Yani yapay zekanın ürettiği “yabancı” DNA dizileri, mevcut sistemleri şaşırtabiliyor; daha evvel “güvenli” olarak etiketlenmiş genetik modüller içerdiğinde, son eser tehlikeli olsa bile radardan kaçabiliyor.
ÇİFTE KULLANIM İKİLEMİ
Yapay zeka artık sırf proteinleri değil; DNA, RNA, hatta hücre ve doku seviyesinde biyolojik yapıları da tasarlamayı öğreniyor. RFdiffusion2 ve PocketGen üzere gelişmiş modeller, atomik hassasiyetle muhakkak biyolojik tesirler yaratacak proteinler tasarlayabiliyor.
Özellikle RNA alanında üretken yapay zeka büyük umut vadediyor. DNA’nın tersine RNA tedavileri
genetik kodu kalıcı olarak değiştirmiyor, bu da onları daha inançlı ve esnek bir seçenek hâline getiriyor. Lakin RNA’nın karmaşık üç boyutlu yapısı, klasik yazılımlarla tasarımı zorlaştırıyor. Araştırmacılara nazaran üretken yapay zeka bu karmaşıklığı çözmek için biçilmiş kaftan.
Ne var ki tıpkı araçlar, berbat niyetli bireylerin elinde tehlikeli biyolojik hususlar üretmek için de kullanılabilir. SingularityHub’a nazaran, yapılan kimi deneylerde, toksik ve hastalık yapan proteinlerden oluşan bilgi setleriyle test edilen birçok yapay zeka modeli, hem zehirli özelliklerini koruyan hem de güvenlik yazılımlarını aşabilen yeni proteinler üretti.
GÜVENLİK HUDUTLARINI YÜZDE 70 AŞABİLİYOR
Bir öbür çalışmada, SafeProtein isimli bir formülle ileri seviye protein tasarım modellerinin güvenlik sonlarını yüzde 70 oranında aşabildiği gösteriliyor. GeneBreaker isimli bir çerçeve geliştiren bir küme araştırmacı, itinayla hazırlanmış komutlarla yapay zekadan HIV gibisi virüs dizilerine yakın DNA ve RNA çıktıları alınabildiğini ortaya koyuyor.
Hatta ilaç keşfi için geliştirilen yapay zeka araçlarının bile karanlık istikamete çevrilebildiği biliniyor. Bir hadisede, antiviral molekül bulmak üzere eğitilmiş bir model, birkaç saat içinde bilinen bir hudut toksinini “potansiyel ilaç adayı” olarak önermişti.
Uzmanlara nazaran bu, güvenlik tedbirleri olmadığında, âlâ niyetle geliştirilen yapay zeka modellerinin bile çok süratli biçimde toksin tasarlamak için berbata kullanılabileceğini gösteriyor.
TEK BİR TAHLİL YOK
Uzmanlara nazaran tahlil, tek bir güvenlik tedbirinde yatmıyor. Biyoloji için üretken yapay zekanın inançlı hâle getirilmesinin “çok katmanlı bir savunma sistemi” gerektirdiği vurgulanıyor.
Bu kapsamda Birleşik Krallık, DNA ve RNA sentezi yapan firmalara müşteri doğrulaması ve riskli diziler için daha sıkı tarama daveti yapan yeni rehberler yayımladı. ABD de benzeri düzenlemeleri hayata geçirerek biyogüvenliği Yapay Zeka Hareket Planı’na dahil etti.
Biyoloji alanında yapay zeka geliştiren büyük teknoloji şirketleri de kontrole açık olduklarını belirtiyor. Kimileri, insanlara yönelik tehlikeli olabilecek viral dizileri eğitim bilgilerinden büsbütün çıkarmayı taahhüt ederken, kimileri da yeni dizaynlar için sıkı tarama sistemleri kurduğunu açıklıyor.
Ancak birtakım uzmanlara nazaran bu tedbirler kesimli ve yetersiz kalabilir.
Kaynak: NTV
