İran’da protestoların şiddetlenmesiyle geçen hafta başlayan internet kesintisi 90 saati aşkın müddettir devam ediyor. Uzmanlara nazaran son internet ve irtibat kesintisi, bugüne kadar görülen en kapsamlı ve en sert bilgi akışı karartması niteliğinde.
Mobil şebekeler büsbütün devre dışı kalırken, cep telefonlarında sinyal alınamıyor ve memleketler arası aramalar da kesik. Bu yüzden haber kuruluşlarının İran’dan sağlıklı bilgi akışı sağlaması da çok zorlaştı.
İran’da olağanda de internet erişimi büyük ölçüde iç ağ ile hudutlu olduğu için yurttaşların dış dünyayla kontakları kısıtlı. Bu çeşitten ağ ilişkilerine “intranet” ismi veriliyor. Fakat mevcut protestolar sırasında yetkililer birinci kere bu ağı da önemli biçimde kısıtladı.
İRAN’IN LOKAL İNTERNETİ: “İNTRANET” NEDİR?
İntranet, internetin “küçük ve kontrollü” bir versiyonu üzere düşünülebilir.
Bu kavram, bir kurumun ya da bir devletin sadece kendi denetimi altındaki, dış dünyaya kapalı özel ağları söz ediyor. Burada kullanıcıların bu özel ağ dışındaki ağlara hudutlu erişimi oluyor ve kullanıcılar devletin müsaade verdiği VPN’ler ile global ağda makul hizmetlere bağlanabiliyor.
İntranette, mantıken internetle birebir teknolojiler kullanılıyor (web siteleri, sunucular, e-posta gibi) ancak bunlar genel internete açık olmuyor. Burada erişim kimlik, yetki ve kurallarla sonlandırılıyor. Başlangıçta şirketlerin ve kamu kurumlarının kendi kapalı iç yazışmaları, doküman paylaşımı ve inançlı bağlantısı için kullanıldı. Ancak bugün devletler bu yaklaşımı vatandaşları için de benimsemeye başladı.
Günümüzde intranet kullanan ülkeler ortasında Çin, İran, Kuzey Kore ve kısmen Rusya öne çıkıyor; lakin kullanım halleri farklı. Çin ve İran, intraneti toplumun genel internet erişimini denetlemek ve yönlendirmek için kullanıyor. Bu iki ülkede devletin müsaade verdiği VPN’ler aracılığıyla kullanıcılar “WWW” (world wide web / dünya çapında genel ağ) diye bilinen, Türkiye’nin de bağlı olduğu global ağa bağlanabiliyor.
Kuzey Kore’de ise neredeyse tüm internet erişimi intranetle hudutlu. İran da bunu yapabilir, lakin memleketler arası web sitelerine erişim giderek artan sayıda İranlı işletme için hayati kıymet taşıyor. Bu yüzden İran kendi internet versiyonunu sunarken, birtakım siteleri engelleyerek ve erişimi yavaşlatarak WWW’ye erişimi sınırlama yolunu tercih etti.
Dönemin Cumhurbaşkanı Hasan Manevî 8 Aralık 2019’da ülkenin internet siyasetini şu sözlerle açıklamıştı:
“Allah’ın müsaadesiyle, ulusal bilgi ağımızı o denli güçlü hale getirebileceğiz ki, insanların gereksinimlerini karşılayacak ve dışarıya [dış internete] çıkmalarına gerek kalmayacak.”
İRAN’IN KATMANLI İNTERNETİ: “ULUSAL BİLGİ AĞI”
İran’ın ülkede kurduğu intranet sistemi “Ulusal Bilgi Ağı” (SHOMA) olarak biliniyor.
Bu sistemde internet erişimi katmanlara ayrılıyor ve ABD devletine bağlı Freedom House’a nazaran SHOMA, herkese birebir interneti vermiyor. Yani İran idaresi, kimin ne kadar ve hangi sitelere erişebileceğini belirleyebiliyor. Bu da idarenin, istemediği içerikleri engellemesi, yavaşlatması ya da büsbütün kapatmasını mümkün kılıyor.
Böylece yabancı uygulamalar yerine yerli uygulamalar öne çıkarılıyor; WhatsApp, Telegram üzere global uygulamalar yerine İran’da geliştirilen iletileşme uygulamaları teşvik ediliyor. Örneğin ülkede Bale isimli bir iletileşme uygulaması, Snapp isimli bankacılık, Tapsi isimli araç çağırma ve Digikala isimli e-ticaret uygulaması tanınan.
Ancak İran dışındaki bağımsız uzmanlar bu uygulamaların devlet tarafından gözetlenebilir olduğundan ve kâfi mahremiyet sağlamayabileceğinden kaygılı.
YETKİLİLERE AYRICALIKLI “BEYAZ SIM KART” VERİLİYOR
Yetkililere verilen ve filtrelenmemiş internet erişimi sağlayan “beyaz SIM kartlar” ise, kamuoyunda internet konusundaki hoşnutsuzluğu derinleştirmişti.
İran’da “beyaz SIM kartlar”, devletin üst seviye yetkililerine, güvenlik kurumlarına ve rejime yakın kişi ve kurumlara verilen özel, ayrıcalıklı çizgiler. Bu SIM kartlar, ülke genelinde internet yavaşlatıldığında ya da büsbütün kesildiğinde bile kesintisiz ve daha geniş erişim sağlayabilir; birçok vakit sansürden etkilenmez yahut çok daha az etkilenir.
Böylece yetkililer, halkın erişemediği dış internetle irtibat kurmaya, iletileşmeye ve uyum sağlamaya devam ediyor.
Son internet blokajı sırasında da İran halkı bütünüyle çevrimdışıyken, ülkenin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney X (eski Twitter) üzerinden paylaşımlar yapmayı sürdürüyor. Hamaney yalnızca bir gün içinde ABD ve Donald Trump’la ilgili en az 12 paylaşım yaptı.
Benzer biçimde güç şebekeleri ve ulaşım sistemleri üzere kritik altyapı sistemleri de ekseriyetle başka ağlarda çalışıyor.
SHOMA sisteminin merkezinde İran’ın devlete bağlı ulusal telekomünikasyon firması var. Fakat bilindiği kadarıyla ülkede üç taşınabilir bilgi sağlayıcısı var ve hükümet son kesintide bunlara kapanma buyruğu vermiş üzere görünüyor.
İNTERNETİ KESMEK KOLAYLAŞTI
İran, internete erişimi engellemek için DNS (internet sitelerinin bulunmasını kolaylaştıran yapı) karıştırma, BGP (internet trafiğine hangi yoldan gideceğini gösteren trafik levhaları üzere düşünülebilir) denetimi, derin içerik filtreleme ve global ağa erişim noktalarının temasının fizikî olarak kesilmesi üzere bir dizi prosedür kullanıyor. Son kesintide tam olarak hangi sistemin izlendiği tartışmalı.
Öte yandan, bir ülkenin altyapısı ne kadar kapsamlı ve çeşitliyse, dijital karartma süreci de o kadar karmaşık hale geliyor. Örneğin 2019’daki protestolar sırasında internet kesintisi yapmak İran idaresi için de muhtemelen daha zordu. Zira bu “parça kesim, kent şehir” yapılmak zorundaydı.
O devirde WIRED’a konuşan internet müşahede kümesi NetBlocks’un kurucusu Alp Toker, İranlı yetkililerin ülkenin gelen ve giden trafiğini büsbütün engellemesinin yaklaşık 24 saat sürdüğünü söylemişti.
Bugünkü sistemde ise birebir şey saniyeler içinde, ülke genelinde yapılabiliyor. Bu da devletin denetim gücünün çok arttığını gösteriyor.
Geçen hafta Fox News’e hususla ilgili açıklamalarda bulunan Toker, İran’da bugünkü sistemden “tek bir kapatma düğmesi” diye kelam etti.
“Artık tüm bunları tek adımlı bir operasyona dönüştürdüklerini biliyoruz.”
ULUSAL SİSTEM DE KAPATILDI: 10 MİLYON İRANLININ GEÇİM KAYNAĞI
İran’da son protestolarda dışa kapalı Ulusal Bilgi Ağı’nın da kapanması, yani İranlıların tümden internetsiz ve hatta taşınabilir şebekesiz kalması dikkat alımlı.
İran kökenli dijital haklar uzmanı Amir Rashidi, 9 Ocak’ta X hesabından, “Çok kısa müddette hiçbir cep telefonunda sinyal kalmadı; telefon görüşmesi yapmak yahut SMS göndermek bile mümkün değildi. Kısa müddet sonra, İran’ın intranet ağı olan Ulusal Bilgi Ağı da kesildi. Ayrıyeten, hepimizin etkisiz olduğunu bildiğimiz Starlink’e karşı GPS sinyalini bozmaya çalıştılar, birinci sefer bu türlü bir tedbire başvurdular” açıklamasında bulundu.
“Cep telefonu sinyali artık geri döndü, fakat hiçbir telefonda data erişimi yok. Diğer bir deyişle, Ulusal Bilgi Ağı hala çalışmıyor ve intranet altyapısında çalışan lokal hizmetler bile çevrimdışı.”
Halihazırda iktisat talepleriyle protestolar sürerken, bu formda tümden internet kesintisi yapmak yüksek ekonomik maliyetler doğurabilir.
Önceki yıllarda internet kesintilerinin saatte yaklaşık 1,5 milyon dolara mal olduğu kestirim ediliyor. 2025 yılında ise savaş ve güvenlik siyasetlerinin yol açtığı kesintilerin, ülkeye en az 12,7 milyar dolarlık sanayi ve hizmet geliri kaybına mal olacağı öngörülüyordu.
İletişim Bakanı Satar Haşemi, 10 milyondan fazla İranlının geçim kaynağının direkt dijital alana bağlı olduğunu kabul etmişti.
SON DURUM NE?
İran’da internetin durumunu gözlemleyen Filterbaan derneğine nazaran, İran Radyo ve Televizyon Kurumu (IBRC), 12 Ocak sabahı “Ulusal İnternet Üzerinden Erişilebilen Temel Siteler” başlıklı bir liste yayınladı.
Bu liste mahallî arama motorları, haritalar ve navigasyon, mahallî haber ajansları, görüntü hizmetleri ve ETA, Rubika, Soroush Plus ve Yes üzere lokal iletileşme hizmetlerini içeriyor.
Ancak SHOMA isimli lokal ağın kesintisiz çalıştığına dair net bir bulgu yok. Ayrıyeten derneğe nazaran bu liste hükümetin interneti en azından şimdilik protestolar öncesi durumuna döndürme niyetinde olmadığını gösteriyor.
Kaynak: NTV
